sigorta ve ahilik insan konumuz
itibaren, Mısır’ı ve Filistin’i içine alan Ptoleme’ler (Batlamyus)dtv, letiydi. Bu devleti sonuna kadar tek bir sülâle idare etti. Sonuncu hükümdar,An. tonius ve Caesar’ı baştan çıkaran, ama sonunda kendini öldürmek zorundakaljn i ünlü Kleopatra oldu. İlk hükümdan da I. Ptolemaios’tur. I. Ptolemaios genenl. ken, M.Ö. 320 de, Yeruşalim’e girmişti(..).
Şunu da söyleyelim ki artık İbranice konuşulmaz olmuş, yerini kamub, dil olan Aramice almıştı. Yunan dilini filosoflar ve şairler büyük bir zengirıü ve güzelliğe eriştirmişlerdi ve bu dil, bütün Akdeniz çevresinde bilim ve ika ret için ortak dil haline gelmişti (..).
Efsaneye göre, II. Ptolemaios dünyanın en güzel kitaplarmı kitapbğiKii toplamak istemiş. Kitaplık memuru bir gün kendisine, dünyanın en güzel t taplan olan 995 cildin toplanmış olduğunu, ama, en yüce eser olan, Musaim beş kitabının bunlar arasında bulunmadığını bildirmiş.
Bunun üzerine Ptolemaios Philadelphus (M.Ö. 246-285) Yenışalim'ıiet Baş Kâhin’e bir mektup yazarak bu kitaplann bir kopyasını istemiş; aynı & manda, bu kitapları Yunancaya çevirebilecek adamlar da yollamasını ricatı miş. Baş Kâhin de Tevrat nüshalarıyla birlikte 72 bilgin göndermiş. Bunlı AJeksandria’da büyük bir saygı ile karşılanmışlar, kıral bu adamların bilge! lerine hayran olmuş (..).
SELEUKUS’LARIN YAHUDÎ DÎNİNİ YOK ETME GİRİŞİMİ VE YAHUDİLERÎN KARŞI KOYARAK GERİLLA SAVAŞI BAŞLATMASI!..
Yahuda’nın Ptoleme’ler devletine bağlı oluşu yüz yıldan fazlasiiıl Ama kuzeydeki Seleukus’la^gvleti güneye sarkmak istedi, V.Pto-lemaios, M.Ö. 195 te Şeria ırmağıjj^^g^arına yakın bir
1 .,lan n. Antiokhus Filistin’i ele geçirdi, böylece Yahuda da bir
, ijjştan başa felâketlerle dolu tarihinde hiçbir fatih, ne Asurlular, ne onlara-Antiokhos’un yaptığını yapmamıştı: Bu kıral, İsrael’in di-I J***'' '^ mıek isliyordu: ‘Antiokhos Yeruşalim’e ve bütün öteki Yahudi şehir-I»*''f lanlar yolladı, bunlarda, onlann (Yahudilerin) putperestlerin ibade-emrediyordu.’ (I. Mak 1,46).
Tomağı 2feus Oiympos’a tahsis edildi; Yahudilerin kurban (i, sabbat tutmaları, sünnet olmaları, ölüm cezasıyla yasaklandı. Kut-^laplan yok edildi. Tarihte ilk defa olarak bir din yasak ediliyor ve men-Jan tazyike uğratılıyordu.
jjjael, en kutsal hakkına el uzatılan bir milletin nasıl davranacağını, gene ıjjjlıie ilk defa olarak, gösterdi. Gerçi onlann arasında da kendi canını kurtar-juji ön plânda gören zayıf karakterliler yok değildi, ama birçokları ‘Kendile-^kffletmedense ölmeyi yeğ buldular.’ (I. Mak. 1. 66).
Bir ihtiyar, ihtilâle alemdarhk etti: Yeruşalim’den 30 kilometre kadar lakta, şimdi el Medie o zamanlar Modin denen kasabacıkta. Kâhin Mattathias, lıejoğluyla birlikte yaşamaktaydıf..). Artık bir ölüm dirim savaşı başlamıştı. larihbunaMakkabe’ler savaşı adını verir.
Manathias’la oğulları dağa çıktılar ve mağaralarda saklandılar. Çok geçmeden onlara, kalabalık bir fedailer grubu katıldı, amansız bir gerilla savaşına girişliler. Az sonra ihtiyar baba öldü. Makkabe, yani Çekiç lâkabını alan oğlu l’ehuda isyanın başına geçti. Bu güçsüz grup, koca Seleukus ordusunu yen-
j.4ma savaş sona ermiş değildi: Epiphanes’in oğlu Antiokhos V. Eupator bü-
: )t bir kuvvetle, isyam bastırmak için geldi. Ordusunda filler de vardıf..). Nitelim savaşı kaybettiler. Ama bir iç mesele yüzünden Eupator, Makkabe’lerle I taşyapmak zorunda kaldı. Babasının emirlerini kaldırdı; Yeruşalim’deki Ya-ludi'cemaatinin din bakımından imtiyazları yeniden tanındı (M.Ö. 157).
Yahudilerin isyanı başanyla sonuçlanmıştı. İş bununla da kalmadı. Yehu-da’dan sonra başa geçen kardeşi Simon, bağunsızhk için de savaştı, sonunda, M,Ö. 142 de Yahudiler bu amaçlarına da ulaştılarf..). Onun yerine yeğeni Yohannes Hyıkanos geçti ve onun gibi ‘Baş Kâhin ve Yahudi Cemaatinin başı’unvanını aldı. Bu adamın adını taşıyan paralar bulunmuşturf..).
■Mihayet Romalılar, Hannibal’in yenilmesiyle Akdenizin tek efendileri olunca, bu devletin ölüm saati de çaldı; Roma generali Pompeius, Seleukuslar devleti topraklarmı geçtikten sonra Filistin’e girdi ve üç aylık bir kuşatmadan sonra l^eruşalim’i aldı (M.S. 63). Artık bağımsız bir Yahuda devleti yoktu, burası bir Roma eyaletiydi. Ama A^udilik, tarihinin beşiği olan kutsal şehrinden uzakta geçireceği iki bin^PB^rtsuzluk devresine girmeden, bir kere daha kaderiyle boğuşmaya kere daha, ‘Makûs talihini’ yenmeye
^da Hellas’ta sanabilirdi. Şehirler, Atina örnek alınarak §ekillendi^'J''^lı
Zeus ve Artemis için yapılan tapınaklar, tiyatrolar, etrafı revakh r" \
stadyumlar, Gymnazyumlar ve hamamlar tıpkı Hellas’ta ve İyonya gibidir
Filistin bir Roma eyaletidir ve başında bir vali vardır. Ama Roma bu. bir de kıral tayin etmiştir. Bu gölge kıral kendisini efendilerine için halkı ezmekte ve bu fakir halkın sırtından hem kendi
Bu ümidin ve düşüncenin, sonunda onlara ne kadar pahalıya mal olacağı, nı belki düşünenler vardı, ama halka karşı bunu söylemekten herhalde çekini, yorlardı. Kendi içine kapanmış her toplumda olduğu gibi dünyadan habenjj sadece geçmişte, geçmişin anılarıyla yaşayan insanlar halka en çok etki yapaj. lardı; bunlann partisine ‘Zelot’lar, yani ‘Gayretliler’ adı verilir (..),
Bir ihtilâl hazırlanmaktaydıf..). Prokurator (Vali) Flonıs, Tapınağın hâzinesinden 17 talent isteyince bu huzursuzluk açık isyan haline geldi (Mayıs, M.S. 66)(..). Ufacık Yeruşalim, dev Roma’ya kafa tutuyorduf..). Acele,şehirlerin surlarını tamire giriştiler. Joseph adında birini başkomutan seçtiler. Sonradan, tarih yazıcı olarak ün kazanan Ravius Josephus işte bu adamdır.
Roma’da da İmparator Neron, Britannia’nın zaptında parlak bir ad kazanmış olan komutan Titus Ravius Vespasianus’u, Filistin’e karşı girişilecek savaşa başkomutan seçti. Vespasianus, oğlu Titus’la birlikte, üç lejiyon ve kalabalık yardımcı kuvvetlerle, Galilea’nın kuzeyinden hücuma girişti(..).
İlkbahann ilk dolunayından az önce Titus, Yeruşalim surlan önüne gelmişti (..). Üç lejiyon, yanlarında kalabalık süvari, istihkâm ve başka birlikler olduğu halde kuşatmayı tamamladı, hemen hemen 80.000 kişiydi bunlar. Kutsal şehir tıklım tıklım doluydu: Passah bayramını kutlamak için uzaktan yakından binlerce hacı gelmişti(..). Teslim olmaları için yapılan teklifi Yahudileralayla karşıladılar. Titus da buna hücum emriyle karşılık verdi (..).
GÜNDE BEŞ YÜZ KİŞt ÇARMIHA GERİLİYORDU!..
Ilımlıların başkanı Simon bar Giora V Yuhannes de Tapınak ve ‘Antonia’ ‘ yordu (..). Romalıların burasını yeniden oldu. Sonunda şehrin kuzey kesimini geri
,(,;,htan akşama kadar, zaferlere alışmış olan bu Roma asker-gürledi durdu, ama boşuna! Titus bunu önlemek için, her “^kendilerine sığman Yahudi’nin çarmıha gerilmesini emretti. V’^laşi bu korkunç işkenceyle öldürülüyordu. Bir yandan kuşatma bir yandan da çannılıların kurulması için boyuna ağaçlar kesili-unda ne yemiş ağacı, ne de zeytinlik kaldı. Bir vakitler baştan başa i‘<^Jjfolan 2eytun dağı, çırılçıplak bir tepeydi artık.
n yeşillikkninden yoksun kalan bu bahtsız toprakların üzerinde " Mz bir koku vardı: Çarmıhla gerilenlerle, şehirde ölüp, duvarlardan
deaiılanların çürüme kokusu. Çarmıh korkusunu bile gölgede bırakan
3f)birçoklannı gene de dışarı kaçmaya zorluyordu, ama Roma askerleri,
ıjjjje geçenlerin hemen kannlarmı yanyor ve değerli taş ya da altm yutmuş 3if ^jiınâdıklanıu araştmyorlardı.
Titus bunu öğrenince o kadar kızdı ki, bütün bir yardımcı asker kıtasını jldiimii. Nihayet çepe çevre şehrin etrafını bir tabya ile çevirtti. Artık şehir lıjjla için açlıktan ölmekten başka beklenecek şey kalmamıştı. Ama Zelot’lar d' jjiiTannnın mucizesini bekliyor ve teslim olmuyorlardı. Bir ölüye dokunanı jıjc murdar sayan İsrael oğullarının bu bahtsız torunlarından, ölülerin etini t.I,yenler bile oldu(..).
ARTK KUDÜS DE; TAPINAK DA YOKTU!..
Bu sırada duvar deliciler ve koçbaşları gece gündüz işliyordu. Titus bu korkulu rüyaya son vermek istiyordu artık. Sonunda Romalılar Anionia burcunu da ele geçirdiler ve temeline kadar yıktılar. Yahudilerin elinde sadece Tapınağın bulunduğu en yüksek kısım kalmıştı. Titus, buraya taş yandırıyordu, fakat Tapınağa dokunulmamasını emretmişti. Sonunda Romalılar bu kesime de girdiler. Boğazlaşma çok kanlı ve korkunç oldu.
Titus, Tapınağm tahtadan kapılannın tutuşturulmasını emretmişti; ama yar yanınca, yangının söndürülmesi emrini dinleyen olmadı. Askerler içeridekialtmlan görünce yağmaya giriştiler. Titus’un gayretleri boşa çıktı ve Tapınak tamamıyla yandı. Sadece Kıral Herodes’in sarayına sığınan Zelot'lar, k&i halâ bir mucize bekledikleri, belki de düşmanlarından nasıl olsa mer-lıanıet beklemedikleri için son ve ümitsiz savaşlarına devam ediyorlardı.
Ama Roma lejiyonerleri, kutsal bölgeye savaş alâmetlerini. Roma kartalını dikmişler ve çabucak yapılan bir sunakta kurban kesmişlerdi. Titus duvar yıkma makinelerini yeniden işletti. Herodes’in sarayı da yıkıldı ve son mödafileri yıkıntılar altına gömüldü. Artık Kudüs yoklu. Tapınak yoktu. Tadüıs’a göre Yahudilerden 600 bin kişi ölmüştü. Flavius Josephus, yalnız şehirde ölüp de attıklarının sayısının 115.000 sigorta
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder