sigorta ve ahilik insan konusu55
en güzel Babil ve Yeruşalim Talmud’ları (Yemşalim Talmud’u «a»*,' zakâr ve gelenekçi, Babil Talmud’u daha geliştiricidir.) ikinci bir bölün tâbi tutulur; Haggada ve Halaha (..).Ama bu bölünüşler de tamamıyla birbiriyle karmaşıklaşmış bir haijj dir(..). Ama yüce düşünceler ve gerçekten hayranlık uyandıracak maksim de eksik değildir bunlarda. Beri yandan, o eski çağlardaki yaşayış haldıııdj bitmez tükenmez bir kaynak olması da yabana atılacak şeylerden değildirj Bu, kelimelere tapmayı, eski Mısırlılarda, Babillilerde, Belenlerde ve lılarda da görmekteyiz; onlarda da dualann harfi harfine tekrarlanması kirdi(..).
Sabbat’ta ancak iki bin arşın, yani dokuz yüz metre yol gitmeye izin varda Fakat eğer Sabbat yolunun, yani dokuz yüz metrenin, sonuna iki öğünlük yiye, cek konacak olursa daha dokuz yüz metre gitmeye izin vardır, çünkü, Talmud a göre üd öğünlük yiyeceğin durduğu yer de artık bir ev sayılır. Talmud’da, ‘K. le i Şer’iye’lerle işin kolayım buluveren, böyle nice hükümler vardır (..), Şunu unutmamalıdır ki Talmud, Yahudilerin kutsal kitabı değildir, yal® Tevrat bu sıfatı taşır. Ama bir din, sadece kutsal kitabıyla değil, yüzyıllarbo-yunca din adamlarının kattıklanyla son şeklini alır (..).
İşte Yahudilik de son ve kesin şeklini böylece ancak M.S. 5. yüzyıldaaldı diyebiliriz. Ama bu şekil artık gittikçe daha katı bir kabuk haline gelecek ve yüzyıllar boyunca Yahudileri başka milletler içinde, yabancı, sevilmeyeı haklarında daima korkunç ve acaip iftiralar ve masallar uydurulan bir toplum haline getirecektir.
ORTAÇAĞDA YAHUDİLİK
Yukarıda, M.S. 5. yüzyılda Yahudiliğin son özgürlüklerinin de ortadan kalktığını yazmıştık. Mezopotamya’daki, Parth’lar zamanmda rahala kavuşmuş, Filistin’den gelen göçlerle nüfusu ve refahı artmış olan Yahudiler. Sasanî’lerin idaresi altına geçtikten sonra durum değişti.
Zerdüşt dini devlet dini olarak kabul ediljjf > xg<l denen Zerdüştçüpapar sınıfı, Hristiyanlar ve Yahudileri ezmeye, blMife^^^^^elan herkesi zorlakej
516
çevirmeye çalıştılar (..)• Eğer İslâmlık yeüşmeseydi, Mezopotam-
kalmayacaktı (..)• Hahamlar cemaatları avuçları içinde tutuyor çektiklerinin kurtuluşları için zorunlu imtihanlar olduğunu öğreti-
İslâmlığın yayılması ile Yahudiler yeniden dış âlemle temasa geldi-^”|jı,|jrinde yeni ufuklar açıldı. Bu yeni özgürlük Talmud’a karşı direnç-hahamların o kadar zorlukla elde ettikleri sonuçların tehlikeye düşme-■^'^bepoldu(-)-
İli;nıert'sp hareketini, İslâmlığın çıkmasının hemen arkası sıra görmekte-, llılife Abd ül Melik (685-705) zamanında Isfahan’lı İsa adında birinin s^,tıiği bu mezhep, Mesih inancına dayanıyor
Bu, sürüp giden kışkırtmaların sonunda, 8. yüzyılda büyük bir mezhep, Karaim mezhebi doğdu. Bu mezhebin kurucusu Hanan ben David 767 fllmda Bahir de, gizli bir toplantıda kendisini ‘Reş Galutha’ olarak kabul etildi Onun kurduğu mezhep Talmud’u ve Mişna’yı reddediyor, yalnız Tev-[ji'abağb kalmak gerektiğini savunuyordu. Bu mezhebin Adı da bu yüzden venimiştir (Karaim, Kitaba bağlı olanlar anlamına gelir)(..).
Karaimlik kendisinden önceki hareketler gibi, az zamanda sönüp gitmedi, ılsine, daha sonra gelen düşünürler bu mezhebin esaslarını sağlamlaştırdılar, liamm'ler günümüzde Kırım’da, Türkiye’de ve Kuzey Afrika’da hayli kala-hahkür.
Bunlann Talmud Yahudiliğiyle olan en önemli ihtilâflarından biri de, Karaim'lere göre Filistin’e dönmenin gerekmesidir. Halbuki bu mezhebin çıktığı sırada hahamlar diaspora hayatına uymuşlar ve bunun Tanrının emri olduğu diijiincesini benimsemişlerdi(..).
Sonunda Karaim’lik ancak dar bir çevre içinde kalmış, Yalıudiliği kendi larafma çevirememiştir. Kudüs’ün Haçblar tarafından 1090 tarihinde zaptı, Karaim’lik için ağır bir felâket olmuştu, çünkü bu mezhep üyelerinin çoğu o sırada Kudüs’te bulunmaklaydı. Katliamdan kurtulanlar İstanbul’da toplandı-larveoradan Avrupa ve Mısır’a fikirlerini yaydılar(..).
YAHUDÎLERDE TEOLOJİNİN GELİŞMESİ
Yahudiler Büyük İskender zamanından başlayarak hep Helen dünyasının içinde yaşamışlardı. Ama ne gariptir ki felseO spekülâsyonların ne olduğunu ancak dokuzuncu yüzyılda ve Araplardan (ve Türklerden; sg) öğrenmişlerdir. Hiç şüphesiz İkinci Tapınak devrinde Yunan felsefesiyle
çevirmişlerdir (Oysa Islâm’ın Peygamberi: “Bilim Çin’de olsa ahı^,, yordu; sg) (..)■ *
İslâmlığın Ispanya’dan ta Orta Asya’ya ve Hind’e kadar hakin, ^ devirlerde ’V’ahudiler için durum değişti. Şimdi efendi olanlar da kendi^^ tek ve görülmez bir Tann’ya tapıyorlardı. Taassuptan tamamıyla Bağdat ve İspanya halifeleri devirlerinde Araplar, Yunan klasiklerini dyı çevirdiler ve bu, bildiğimiz o eşsiz uygarlıkta büyük bir rol oynadı(„
İşte bu sayede, o zamana kadar kendi alemlerinde yaşayan Yahudilc, den bire parlak bir ışık içine çıkmış gibi oldular(..). Pythagoras, Aristoiı Platon, Euklides, Plotin ve adları yüzyıllar boyunca kendileri için bili, kalmış olan daha birçok büyük insanlann düşünceleri, sinagoglara kadar bulmuştu.
İslâmlık, kendi sayesinde yeniden gün ışığına çıkan Aristoculuk ve Plâtonizm’le bir çeşit tartışmaya girdi (..). Felsefeyle olan bu karşılaşı^jj sonucu İslâmlıkta bir skolastik teoloji, ‘Kelâm’ doğdu (Arapça söz anlan,u,j (..). Kelâm’la uğraşan bilginlere ‘Mütekellimun’ adı verildi.
Ortaçağm ilk Yahudi din filozoflan Yahudi Mütekellimunu’dLt (| Yahudi imamnm on üç ilkesini, yani ‘Amentü’sünü ilk defa ortaya atan,Rak(i Mose ben Maimon üzerinde birkaç söz söylemeden geçemeyeceğiz.
«Ue,
RABBİ MOSE BEN MAİMON (1135-1204)
HZRİSTÎYANLAR ARASINDA YAHUDİLİK
Hıristiyan dini aslında Musa dininden doğmadır. Kilise de, kendisi® Yahudiliğin mirasından başka IjK^Anadığmı pek alâ bilmektedı Ama biri ölmelidir ki, onun mirasın|H||pjH|^. İsrael,
Avrupalılann Maimonides dedikleri Mose ben Maimon (Araplardaniı; < Abu Arman Musa ibn Abdullah) Kurtuba (Kordova) da doğmuş, am I on üç yaşındayken ailesiyle birlikte Ispanya’dan aynlmak zomnda kalmııı, j Kuzey Afrika’da ve Filistin’de geçirdiği yıllardan sonra Mısır’a yerleşmişi, i Fostat’ta (Eski Kahire) hekim ve oradaki Yahudi cemaatinin başkam otat | çalışmıştı. Daha sonra onu Sultan Salâhattin’in (EyyuM) hekimbaşı otat i görüyoruz (..). I
Yahudi aleminde gördüğü saygı o kadar büyüktür ki, Yemen'li Yahuia j Kaddiş duasına onun adını da eklemişlerdir. Maymonides için şöyle bir söziİî j vardır; ‘Musa’dan Musa’ya kadar, Musa gibi bir kimse yoktur.’
Mose ben Maimon, Yahudilerin en büyük kelâmcısı, aynı zamandan j büyük şeriat bilginidir ve bu iki tarafını gerçekten ahenkli bir şekili birleştirebilmiştir(..). Onca evreni kapsayan
(emizlemek için çarmıha gerildiğini iddia eden kilise, birbir-şamazlardı
kanlı oldu. Yemşalim’in yıkılmasıyla birlikte, Yahudi dininin dindaşlar kazanması durmuş, daha doğrusu durdurulmuştu ,|ece Hıristiyanlık, özellikle Yahudiliğe karşı eski Roma’dan daha amansız oldu(..). Halâ Hıristiyan dualarından, İsa’yı çarmıha /yjijadilere lanetler kaldırılamamıştır. Böylece Yahudilere hakaret, dinî
^^ibazı hükümdarlar bu dummu yumuşatmaya çalışmışlardı, ama dinî upiçinde yetişmiş olan halk her felâketin öcünü müdafaasız Yahudiler-^jlıyordu. Örneğin on dördüncü yüzyılda çıkan
Bunlar milâttan sonra birinci binde henüz tek tek olaylar halindeydi. Bu ,amana aşağı yukan bir sükûn devri diyebiliriz. Ama gene de 613 te, Yahudiler jjpjnya’dan çıkarıldılar, aynı iş, başlanna 629 da Fransa’da, kral Dagobert’in (Bnjlegeldi. Ama asıl ikinci bin, gerçekten azap ve işkence devri oldu.
Meselâ Haçlı Seferlerinde, Kudüs’te yapılan katliamlar, uydurma iddialarla YaJıudileri insan kurban etmek ya da Hıristiyanlann kutsal ekmeğini (Hostie) kirletmekle suçlamalar ve bunlar için binlerce Yahudiyi idam meleri, yüzyıllar boyunca oturdukları yerlerden sürmeler, nihayet 1290 da ınpian İngiltere’den, 1394 te Fransa’dan ve İspanya Arap devletinin son bulmasıyla 1492 de Ispanya’dan kovmalar -ki bu sonuncusu en korkuncu olmuştu- sayılabilir (..).
Yaşamak için yapabilecekleri iş sadece küçük esnaflık, işçilik ve sanaflıktı. Bu sonuncusu, Hıristiyanların faiz alma ve vermeleri yasak olduğu ifin onlara kalmıştı. Böylece Yahudi bankerler ve zamanla, çok iş yapan Yahudi bankalar doğdu, fakat bu da gene Yahudilerin başlarına belâ getirdi: Borcu olan aristokratlar, çoğu zaman bunları ödeyecek yerde, Yahudi’yi öldürtmeyi daha kolay ve pratik buluyorlardı. Yahudi mahallesi (Getto) bir çeşit sığınak, darda kalanların barınabilecekleri bir köşe olarak şöyle böyle yaşamaktaydı (..).
lamının altında başka ve gerçek bir anlamı olduğunu kabul eden çokkuvy
akımlar olduğunu da biliyoruz
İmam Cafer-i Sadık da şöyle demiştir; ‘Allah Kitabı dört şeyi içine İbarât (Kelimelerle anlatılanlar), İzharât (îma ve bildirilenler), Latâif (Duy^ 1ar üstündeki âlemle ilgili olanlar), ve Hakaik (En yüksek manevî öğretju (..).
İşte Yahudilerdeki Kabbala da böyle. Eski Ahit’in asıl anlamlannı araşı,. rır. Tıpkı İslâmlardaki Hunıfîlerin yapüklan gibi, harflere tabiat üstü giiçlervf anlamlar yorar. Arap harflerinin nasıl ayrıca birer sayı değeri varsa (Ebadlu. sabi), İbranicede de öyledir (..). Nasıl ki, İslâm âleminde de ‘cifir’ adı verilet bir kehanet yolu, bundan başka sayılar ve harflerle muskalar, vefk’ler, sihiılt, vardır (..).
Bunlar da göstermektedir ki, Kabbala adı verilen Yahudi mistisizmi i Arap-Endülüs kültürünün büyük ölçüde etkisi altında kalmıştır. Ama Yahudi Şeıiatının dışında olan bu akımlar, İslâmlıktan çok önce, tâ M.Ö. birinci yılda başlamıştır. Bir yandan birbirini kovalayan millî felâketler, bir yandandı zorunlu olarak başka ve ileri kültürlerle temas Yahudilerde bu akımlan doğu, muştu. İran onlara, yüzyıllar boyunca belki tek tesellileri olacak Mesihtasan mmı vermişti (..).
Gene Zierdüşt dininden gelme iyi ve kötü melekler (Melekler ve şeytanlan, o dindeki iyi ve kötü, karanlık ve aydınlık, Ahuramazda ve Ahriman arasında ki savaşın bir yankısı olarak Yahudilerin tasarımlarına girdi (..).
(PLOTÎNOS’TAN, EFLÂTUN’A; PİSAGOR’A; MISIR’A, BABİL’EVE SÜMERLER’E UZANAN; BİR ÇOK GÖRÜŞÜ TAŞIYAN BİR KÖK!..)sigorta
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder